فوم سقفی یکی از پرکاربردترین مصالح برای عایقکاری، کاهش صدا و زیباسازی سقفهاست. بنابراین رعایت نکات ایمنی فوم سقفی هنگام نصب و نگهداری فوم اهمیت زیادی دارد تا هم از آسیب به خود جلوگیری شود و هم کیفیت و دوام فوم حفظ گردد.
استفاده از بلوکهای سقفی پلی استایرن در سقف تیرچهبلوک بدون توجه به استاندارد ملی بلوکهای سقفی پلی استایرن و الزامات ایمنی میتواند ریسکهای جدی سازهای و حریق ایجاد کند. به همین دلیل در مقررات و آییننامهها، برای طراحی، تولید و اجرای این نوع سقفها، مجموعهای از ضوابط فنی برای استفاده از بلوک های سقفی پلی استایرن تدوین شده که پایبندی به آنها برای مهندسان، پیمانکاران و مجریان ضروری است. مثلا استاندارد 11108 مشخصات، الزامات کیفی و نحوه کنترل یونولیت کند سوز مورد استفاده در سقفها را تشریح میکند.
همچنین بلوکهایی که مطابق استاندارد ملی بلوکهای سقفی پلی استایرن طراحی شدهاند، با درنظرگرفتن شیارها، فاصلهها و ابعاد مناسب، هم اجرای سقف را سادهتر میکنند و هم به تأمین ایمنی سازهای و ایمنی در برابر آتش کمک میکنند.
در این مقاله، با تکیه بر مفاد استاندارد 11108 و سایر ضوابط فنی برای استفاده از بلوک های سقفی پلی استایرن، بهصورت گامبهگام به بررسی رعایت نکات ایمنی فوم سقفی در انتخاب، حمل، نصب و بهرهبرداری از بلوکهای سقفی پلیاستایرن میپردازیم و نشان میدهیم که چگونه رعایت همین ریزهکاریها میتواند تفاوت بین یک سقف ایمن و یک سقف پرریسک را رقم بزند.
فوم سقفی چیست؟
فوم سقفی از پلیاستایرن منبسطشده (EPS) تولید میشود؛ مادهای سبک، عایق حرارتی و صوتی که بین تیرچهها در سقفهای تیرچهبلوک قرار میگیرد. مزیت اصلی فوم سقفی، کاهش وزن مرده سقف و سرعت بالای اجرا است. اما همین مزایا، اگر بدون رعایت نکات ایمنی فوم سقفی و استانداردهای نصب استفاده شوند، میتواند تبدیل به یک ریسک جدی شود.
به عبارتی، عدم رعایت الزامات مربوط به استاندارد محصول، دانسیته مناسب، شرایط صحیح انبارداری و نصب اصولی فوم سقفی میتواند منجر به خساراتی مانند:
- کاهش عمر مفید سقف
- ترکخوردگی یا نشست سقف
- آسیب دیدن پوششهای سقف و نشت آب
- خطرات ایمنی برای افراد هنگام نصب
بنابراین، توجه به استاندارد محصول، روش نصب صحیح و نکات ایمنی هنگام کار با فوم سقفی، هم برای دوام سقف و هم برای ایمنی افراد ضروری است.
-
سبک شدن سقف
-
کاهش بار ثابت سقف
-
کم شدن وزن مصالح ثابت سازه
-
کاهش فشار وارده به اسکلت سازه
مهمترین خطرات و ریسکها در استفاده از فوم سقفی
استفاده از فوم سقفی در پروژههای ساختمانی، اگرچه موجب تسهیل اجرا و کم شدن وزن مصالح ثابت سازه میشود، اما عدم رعایت نکات ایمنی فوم سقفی و تیرچه بتنی، میتواند مخاطرات جدی ایجاد کند. شناخت دقیق خطرات و ریسکهای بالقوه به همراه ضوابط فنی برای استفاده از بلوک های سقفی پلی استایرن نخستین گام در پیشگیری از حوادث کارگاهی و ارتقای سطح ایمنی سازه است.
- ریسک آتشسوزی و انتشار دود سمی
در صورت عدم رعایت الزامات ایمنی در برابر آتش یونولیت، بروز حریق ناشی از عواملی نظیر جوشکاری غیراصولی، اتصالات معیوب برق یا استعمال سیگار در محیط کارگاه، میتواند موجب اشتعال سریع بلوکهای غیراستاندارد و تولید دود غلیظ و سمی گردد.
- ریسک ریزش سقف در مرحله اجرا
چنانچه فرآیند نصب فوم سقفی مطابق ضوابط فنی انجام نگیرد، از جمله رعایتنشدن فاصله مجاز بین تیرچهها، ضعف در سیستم شمعبندی، یا استفاده از بلوکهایی با مقاومت ناکافیـ احتمال بروز خمش بیش از حد، لهشدگی بلوکها و حتی ریزش موضعی یا گسترده سقف بهطور قابلتوجه افزایش مییابد.
- ریسک بروز حوادث کارگاهی (سقوط، آسیبهای چشمی و تنفسی)
عملیات برش فوم سقفی منجر به تولید گردوغبار و دود میشود که در صورت نبود تهویه مناسب یا استفادهنکردن از تجهیزات حفاظت فردی، میتواند موجب آسیب به دستگاه تنفسی و چشم کارکنان شود. علاوه بر این، جابهجایی بلوکها بر روی داربست یا مسیرهای مرتفع بدون رعایت استانداردهای ایمنی، احتمال سقوط افراد یا تجهیزات را بهشدت افزایش میدهد.
- ریسک شیمیایی ناشی از تماس با حلالها
برخی حلالها، چسبها و مواد شیمیایی نظیر تینر، قادرند سطح فوم سقفی را تخریب کرده و ویژگیهای فیزیکی و ساختاری آن را تحتتاثیر قرار دهند. چنین تخریبی، علاوه بر کاهش دوام و کیفیت نهایی سقف، میتواند رفتار بلوک در برابر آتش را نیز مختل کرده و ریسک حریق و سرعت گسترش آن را افزایش دهد.
استانداردها و الزامات قانونی مرتبط با ایمنی فوم سقفی
در پروژههای ساختمانی برای بلوک سقفی پلی استایرن، الزامات فنی مشخصی تعریف شده که رعایت آنها برای تولیدکننده و مصرفکننده حیاتی است. این استانداردها بهطور مستقیم روی ایمنی فوم سقفی و رفتار آن در حریق تاثیر دارد و در نحوه تشخیص فوم استاندارد و با کیفیت بسیار موثر خواهد بود.
- استفاده از بلوکهای کندسوز و ترجیحا دارای خاصیت خودخاموششونده (Self-Extinguishing)، الزام اصلی در تامین ایمنی حریق
- طراحی بلوک با توان تحمل فشارهای مرحله نصب فوم سقفی و بتنریزی، همراه با ایجاد سطح یکنواخت برای بتن
- پوشش زیرسقف طبق مقررات ملی ساختمان (مانند گچوخاک یا گچبرگ) بهعنوان مانع تماس مستقیم آتش با فوم و عنصر اصلی در ایمنی در برابر آتش یونولیت
- استفاده صرف از بلوکهای کندسوز و ترجیح با خاصیت(Self-Extinguishing) پیشنهاد میشود.
- بلوک باید بهگونهای طراحی شود که در حین نصب فوم سقفی و بتنریزی، له نشود و سطحی نسبتا یکنواخت برای بتن ایجاد کند.
- در مقررات ملی ساختمان، برای حفاظت در برابر حریق، الزام شده که زیر سقف (سمت داخل واحد) با پوشش مناسب (مثلا گچ و خاک یا گچ برگ) پوشانده شود تا آتش مستقیم به فوم نرسد. همین پوشش ساده، بخشی از ایمنی در برابر آتش یونولیت را تامین میکند.
نکات ایمنی قبل از نصب فوم سقفی؛ انتخاب و انبارش
رعایت نکات ایمنی فوم سقفی از مرحله انتخاب محصول آغاز میشود و محدود به زمان اجرا نیست. کنترل کیفیت بلوکها، بررسی ویژگیهای فنی و انبارش صحیح در کارگاه، نقش تعیینکنندهای در جلوگیری از آسیبهای سازهای، کاهش ریسک حریق و تضمین عملکرد مطلوب سقف در مراحل بعدی دارد.
کنترل کیفیت و استاندارد
- روی لیبل بستهبندی، نام شرکت، نوع محصول، دانسیته و شماره استاندارد را چک کنید.
- چند نمونه تصادفی فوم سقی را با دست فشار دهید. لهشدن آسان نمونهها نشاندهنده دانسیته پایین و مقاومت ناکافی بوده و بهطور مستقیم ریسکهای اجرایی و سازهای سقف را افزایش میدهد.
- از تولیدکننده بخواهید مدارک فنی و نتایج آزمونهای حریق را ارائه دهد. این کار بخشی از اجرای درست نکات ایمنی استفاده از فوم سقفی است.
انبارش صحیح در کارگاه
- انبارش بلوکها دور از نور مستقیم خورشید، شعله باز و هرگونه منبع حرارتی
- عدم مجاورت بلوکها با مواد نفتی، حلالها و ترکیبات شیمیایی آسیبزا
- چیدمان ایمن بلوکها با آرایش پایدار، بهگونهای که در برابر باد شدید یا جریان هوا در طبقات باز، خطر سقوط یا پرتاب وجود نداشته باشد.
برنامهریزی برای مصرف و حجم سفارش
- سفارش حجم زیاد فوم سقفی بهمدت طولانی در کارگاه، زمینهساز افزایش ریسکهایی نظیر تخریب فیزیکی، آلودگی محیطی و بروز حریقهای ناخواسته است. توصیه میشود
- جهت نکات ایمنی استفاده از فوم سقفی میزان سفارش با برنامه زمانبندی اجرای نصب هماهنگ شده و ورود مصالح به کارگاه بهصورت مرحلهای و کنترلشده انجام گیرد.
نکات ایمنی فوم سقفی در هنگام حمل و جابهجایی
شاید حمل بلوک سبک بهنظر برسد، اما در عمل، یکی از منابع اصلی حوادث کارگاهی است. برای اجرای درست نکات ایمنی استفاده از فوم سقفی رعایت نکات زیر الزامی میباشد.
- استفاده از تجهیزات حفاظت فردی مانند دستکش، کفش ایمنی و در صورت لزوم کلاه ایمنی
- جلوگیری از حمل بیش از حد مجاز در یک نوبت توسط نیروی کار کارگری برای حفظ تعادل و کاهش احتمال سقوط
- استفاده از بالابر و جرثقیل برقی بهجای پرتاب دستی بلوکها از پایین به بالا
- نصب موقت نرده در طبقات بالاتر، کنار لبه سقف، هنگام اجرای فوم سقفی و جابهجایی برای جلوگیری از سقوط
نکات ایمنی در اجرای فوم سقفی و کار در ارتفاع
اجرای صحیح و ایمن فوم سقفی، بهویژه در ارتفاع، یکی از حساسترین مراحل اجرای سقفهای تیرچهبلوک است و هرگونه خطا در این بخش میتواند پیامدهای جدی سازهای و ایمنی ایجاد کند. رعایت ضوابط تخصصی در فرآیند نصب فوم سقفی، شرط اصلی پیشگیری از سقوط، آسیبهای کارگاهی و ایجاد بارهای ناخواسته بر سازه محسوب میشود.
- داربست و شمعبندی استاندارد
- شمعبندی زیر سقف باید توان تحمل بار بتن تازه و بارهای اجرایی را داشته باشد؛ در غیر این صورت، کمبود شمع، ناپایداری آنها یا استقرار روی بستر نامناسب میتواند حتی با وجود بلوک استاندارد، موجب خمش و ریزش بخشهایی از سقف شود.
- فاصله مجاز تیرچهها و تکیهگاه بلوک
فاصله بیش از حد بین تیرچهها باعث میشود بلوک سقفی پلی استایرن در حین عبور کارگر یا بتنریزی زیر پا خُرد شود. این فرآیند علاوه بر افزایش خطر سقوط افراد، ضعف در سطح زیر بتن ایجاد میکند. - ایجاد راه عبور موقت ایمن
قبل از شروع نصب فوم سقفی، مسیرهای رفتوآمد با تختههای محکم و مهارشده ایجاد شود. راه رفتن مستقیم روی بلوک، حتی اگر استاندارد باشد، توصیه نمیشود. - آموزش تخصصی نیروی کار
- آموزش کارگران بخش قابلتوجهی از حوادث کارگاهی ناشی از عدم آگاهی عوامل اجرایی است،بنابراین نیروی کار باید بداند کدام نقاط قابلیت تحمل بار دارند، تمرکز وزن چند نفر بر یک ناحیه چه مخاطراتی ایجاد میکند.
ایمنی در برابر آتش؛ از مرحله ساخت تا بهرهبرداری
رعایت نکات ایمنی استفاده از فوم سقفی در تمامی مراحل، از اجرای اولیه تا دوره بهرهبرداری، نقش تعیینکننده در کنترل خطرات حریق و کاهش ریسکهای سازهای دارد. انطباق اقدامات اجرایی با الزامات ایمنی در برابر آتش یونولیت، یکی از عوامل بنیادین در جلوگیری از گسترش شعله، کاهش تولید دود سمی و تضمین عملکرد پایدار سقف در شرایط اضطراری بهشمار میآید.
“نکات ایمنی در مرحله ساخت”
| نکته ایمنی (مرحله ساخت) | توضیح کاربردی و فنی |
|---|---|
| عدم انجام جوشکاری، سنگبری و استفاده از شعله باز در مجاورت یونولیت سقفی | جلوگیری از انتقال جرقه، حرارت و اشعه مستقیم به فوم و پیشگیری از آغاز زودهنگام حریق |
| ایجاد فاصله ایمن برای سیلندر گاز، بنزین، تینر و سایر مواد قابلاشتعال | کاهش احتمال انفجار، نشت گاز و شعلهوری ناگهانی در محیط کارگاه |
| پاکسازی روزانه کارگاه از تهسیگار، سیم برق معیوب و زبالههای اشتعالپذیر | حذف نقاط کوچک اما بسیار خطرناک شروع آتشسوزی و کنترل منابع پنهان اشتعال |
“نکات ایمنی بعد از نازککاری”
| نکات ایمنی (بعد از نازککاری) | توضیح تخصصی و علت اجرای آن |
|---|---|
| پوشش کامل زیرسقف با مصالح مناسب مانند گچ، گچبرگ یا ملات محافظ | ایجاد لایه محافظ برای جلوگیری از تماس مستقیم شعله با فوم و افزایش ایمنی حریق |
| طراحی اصولی مسیر عبور کابلها و لولههای تاسیساتی | جلوگیری از چرخش شعله و تجمع حرارت در حفرههای زیرسقف؛ کنترل رفتار حریق در فضاهای بسته |
| پیشبینی و نصب سیستم اعلام و اطفای حریق متناسب با نوع سازه | تشخیص سریع حریق، کاهش زمان واکنش و محدود کردن گسترش آتش در مراحل اولیه |
| پرهیز از استفاده تجهیزات برقی بیکیفیت در سقف کاذب | جلوگیری از ایجاد اتصال کوتاه، تولید نقطه داغ (Hot Spot) و کاهش احتمال شروع آتشسوزی در بالاسقف |
ضوابط ایمنی برش بلوک پلیاستایرن، عبور تاسیسات و اصلاحات اجرایی سقف
رعایت نکات ایمنی استفاده از فوم سقفی در مرحله برش، عبور تاسیسات و انجام اصلاحات پس از اجرا، اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا هرگونه خطا در این بخش میتواند موجب آسیب سازهای، تضعیف بلوکها و افزایش خطرات احتمالی گردد. توجه همزمان به الزامات اجرایی و اصول ایمنی در برابر آتش یونولیت، شرط اصلی پیشگیری از ایجاد حفرههای ناایمن، تمرکز حرارت، و بروز اختلال در عملکرد سقف است.
- هنگام برش بلوک با اره یا سیم داغ، حتماً از ماسک و عینک استفاده کنید زیرا ذرات ریز و دود حاصل، برای دستگاه تنفسی مضر است.
- در عبور لولهها، مراقب باشید به جان تیرچه و آرماتور دست نزنید؛ فوم از نظر باربری مهم نیست، ولی تیرچه ستون فقرات سقف است.
- حفرههای بزرگ ایجادشده را با ملات مناسب، بتن سبک یا قطعات فوم جدید و ملات پر کنید تا حفرههای هوا و مسیرهای آتش احتمالی ایجاد نشود.
- هیچوقت برای عبور لوله یا کانال، یک ردیف کامل یونولیت سقفی را خارج نکنید بدون اینکه تقویت سازهای جایگزین طراحی شده باشد.
نکات ایمنی در انبارداری پسماند و دورریز فوم سقفی
یکی از مهمترین نکات ایمنی استفاده از فوم سقفی، مدیریت صحیح پسماند این مصالح است و نیازمند نهادینهسازی فرهنگ مسئولیتپذیری در محیط کارگاه نیز هست.پ سماند فوم سقفی اگرچه سبک است، اما بهشدت قابل اشتعال میباشد. خیلی از حوادث حریق کوچک در کارگاهها، از تلهای خردهریز یونولیت شروع شده که گوشهای جمع شده و یک جرقه کوچک آن را شعلهور کرده است. برای مدیریت ایمن پسماند:
- عدم رهاسازی پسماند در فضای کارگاه
- خردهریزها را در کیسه یا کیوبگ جداگانه جمع کنید و نزدیک منابع حرارتی مانند شعله، جرقه و نور شدید خورشید نگذارید.
- پسماند روزانه از محیط کارگاه خارج یا به محل امن منتقل شود.
- اگر امکان بازیافت در کارخانه وجود دارد، با تولیدکننده هماهنگ کنید تا پسماند به چرخه تولید برگردد.
- از سوزاندن پسماند در کارگاه خودداری کنید؛ دود غلیظ و بوی تند حاصل از سوختن پلیاستایرن، برای ریه مضر و آزاردهنده است.
چکلیست کاربردی نکات ایمنی استفاده از فوم سقفی برای پیمانکاران
رعایت نکات ایمنی فوم سقفی تنها به مراحل اجرا محدود نمیشود و پیمانکاران برای کنترل ریسکهای سازهای و کارگاهی، نیازمند یک چارچوب اجرایی مشخص و قابل ارزیابی هستند. تدوین و بهکارگیری یک چکلیست استاندارد ایمنی میتواند نظارت بر فرآیند اجرا، کاهش خطاهای انسانی و افزایش سطح ایمنی پروژه را بهطور قابلتوجهی تضمین کند.
- استفاده از یونولیت سقفی استاندارد، کندسوز و با دانسیته مناسب
- کنترل مدارک فنی و گواهیهای کیفیت بلوک سقفی پلی استایرن قبل از خرید
- انبارش بلوکها دور از شعله، حلالها و نور مستقیم شدید
- برنامهریزی سفارش مطابق زمانبندی نصب فوم سقفی
- شمعبندی اصولی زیر سقف و کنترل توسط مهندس ناظر
- ایجاد راه عبور ایمن روی سقف و منع راه رفتن مستقیم روی بلوکها
- استفاده از تجهیزات حفاظت فردی در برش، حمل و نصب
- جلوگیری از جوشکاری و شعله باز در مجاورت مستقیم بلوکها و پسماند
- جمعآوری و مدیریت ایمن پسماند فوم سقفی
- آموزش منظم کارگران درباره نکات ایمنی استفاده از فوم سقفی و ثبت حوادث و شبهحوادث
در پایان
رعایت اصول و مقررات مرتبط با استاندارد ملی بلوکهای سقفی پلی استایرن، مهمترین عامل در ارتقای ایمنی سقفهای تیرچهبلوک و جلوگیری از بروز خطرات سازهای و حریق است. چنانچه انتخاب مصالح، اجرا و نگهداری مطابق ضوابط فنی برای استفاده از بلوک های سقفی پلی استایرن انجام شود، ریسکهای احتمالی به حداقل میرسد و عملکرد سازه در شرایط کاری و اضطراری بهطور کامل تضمین خواهد شد.
در این میان، تشخیص و استفاده از یونولیت کند سوز که رفتار کنترلشدهتری در برابر شعله دارد، امری ضروری است. باید توجه داشت که اصطلاحات تجاری رایج مانند یونولیت نسوز اغلب برداشت دقیقی از ویژگیهای واقعی محصول ارائه نمیکنند، زیرا هیچ فوم پلیاستایرنی بهصورت کامل نسوز نیست و تنها خاصیت کندسوزی آن تحت نظارت استاندارد 11108 و آزمونهای تخصصی ارزیابی میشود.
در مجموع، رعایت تمامی این موارد از انتخاب صحیح مصالح و رعایت استانداردها گرفته تا مدیریت پسماند، ایمنی حریق و اجرای اصولی چارچوبی منسجم برای تضمین کیفیت و ایمنی سقف فراهم میآورد. هر پروژهای که اصول فوق را نادیده بگیرد، ناخواسته با افزایش احتمال ریزش، تغییرشکل سازه، دود سمی یا ضعف عملکردی در زمان حریق روبهرو خواهد شد.
برای تهیه فوم سقفی استاندارد در شیراز، گروه تولیدی میگلی یکی از معتبرترین و قابلاعتمادترین گزینههاست؛ مجموعهای که تمام محصولات خود را مطابق استاندارد بین المللی و با دانسیته، شیار و کیفیت کنترلشده تولید میکند.
سوالات متداول
چطور تشخیص بدهم فوم سقفی استاندارد و کندسوز است؟
فوم مناسب باید برچسب استاندارد، دانسیته و مشخصات کامل داشته باشد و در برابر شعله، کندسوز نشان دهد. از نظر ظاهری نیز دانسیته یکنواخت، سختی مناسب و عدم پوستهپوستهشدن از نشانههای اصلی کیفیت است.
استاندارد 11108 چه الزامات و معیارهایی را برای مقاومت یونولیت در برابر آتش تعیین میکند؟
استاندارد 11108 ایران بهطور مشخص به الزامات فنی بلوکهای سقفی پلیاستایرن پرداخته و یکی از مهمترین بخشهای آن، نحوه رفتار بلوک در برابر حریق است. بر اساس این استاندارد، فوم مورد استفاده در سقف باید کندسوز باشد و در معرض شعله مستقیم، دچار گسترش سریع آتش نشود.
علت ترکخوردگی یا نشست سقف بعد از بتنریزی چیست؟
ترکخوردگی یا نشست در سقف تیرچهبلوک میتواند نتیجه مجموعهای از عوامل اجرایی باشد. شایعترین علت، شمعبندی ناکافی یا نادرست است که باعث خمش بیش از حد تیرچهها در زمان بتن تازه میشود. استفاده از فوم سقفی کمدانسیته، عبور غیرمجاز بار نقطهای، یا فاصله زیاد تیرچهها نیز میتواند موجب ضعف در تکیهگاه بلوکها شود. عدم رعایت نسبت صحیح آب به سیمان، عملآوری نامناسب بتن، و اجرای همزمان طبقات بدون زمان کافی برای گیرش بتن نیز از دیگر عوامل رایج در ایجاد ترک یا نشست هستند.
چرا برخی فومها در بتنریزی له میشوند؟
لهشدن بلوکها هنگام بتنریزی معمولاً ناشی از دانسیته پایین، کیفیت نامطلوب دانهبندی، یا استفاده از مواد اولیه غیراستاندارد در تولید فوم است. بلوکهای ضعیف نمیتوانند فشار وزن بتن تازه و بار اجرایی را تحمل کنند و در نتیجه، در محل بارگذاری فرو میریزند. همچنین، فاصله بیش از حد تیرچهها، قدمزدن مستقیم روی بلوکها، یا ریختن بتن با سقوط آزاد از ارتفاع زیاد، احتمال شکست و لهشدگی فوم را افزایش میدهد.
